Wypracowania by Uczeń

W marcu 1918 roku kontrolę nad Bakiem przejmują Ormianie i jako odwet za rzeź z 1905 roku dokonują masowych mordów ludności tatarskiej. Zmęczony życiem zaczyna szukać śmierci narażając się na niebezpieczeństwa. Po pewnym czasie zostaje wcielony do oddziałów broniących miasta i walczy aż do klęski. Cezary unika śmierci dzięki przypadkowo otrzymanej legitymacji. Zostaje przez zwycięzców zapędzony do pracy przy grzebaniu zwłok zalegających miasto. Przywykł już do widoku zmasakrowanych ciał, które przewoził na miejsce zakopania. Pewnego dnia Cezary w robotnikach znajduje swego ojca i razem postanawiają uciec. Wyruszają w swą podróż w ziemi, przebrani za radzieckich robotników powracających do rodziny. W czasie jazdy koleją dużo ze sobą rozmawiają. Seweryn opisuje synowi budowle zbudowane ze szkła. W Moskwie przebierają się za polskich inteligentów. W Charkowie muszą długo czekać na pociąg jadący do Polski. Pociąg przybywa po kliku tygodniach. Jednak przewodnik nie chce ich wziąć do pociągu. W tedy jeden z pasażerów bierze za nich odpowiedzialność. Tajemniczy nieznajomy zajmuje się nimi i ostrzega przed rewizjami. Seweryn w pociągu umiera, a Cezaremu nakazuje udać się do Szymona Gajowca. Chłopiec w rozpaczy nie wie co ma robić. Tajemniczy dobroczyńca zmusza go do dalszej drogi. W końcu pociąg dociera do granicy. Pierwsze chwile na polskiej ziemi  rozczarowują  go, gdyż nie widzi szklanych domów.

W Warszawie znajduje Gajowicza, Który go przyjmuje. Młody Baryka podejmuje studia medyczne, które przerywa wojna polsko-radziecka. Wyrusza na wojnę, która bardzo go wciąga. Pewnego dnia od śmierci ratuje Hipolita Wielosłuskiego. Między nimi nawiązuje się przyjaźń, a Hipolit zaprasza Cezarego do swej posiadłości. Tutaj rozwija się romans Cezarego z Karoliną. Pewnego dnia zostaje uwięziony przez ulewę w Leńcach. Pani Laura proponuje mu, ze go odwiezie. W powozie Cezarego ogarnia szał miłosny. Na balu Cezary nie zwraca uwagi na Karolinę i Wandę, a oczami wodzi za Laurą. Po tym balu nastają dla niego dni tęsknoty za ukochaną. Ciągle się do niej wykrada. W tym czasie umiera Karolina otruta przez Wandę. W bibliotece pani Laury zaczaił się na Cezarego jej narzeczony. Między narzeczonymi dochodzi do bójki. Po burzliwie wymianie zdań Cezary uderza na pożegnanie Laurę i odchodzi. Cezary chcąc odpocząć wyjeżdża . Dowiaduje się, że Laura poślubiła Barwickiego i wyjeżdża.

Po powrocie do Warszawy Cezary powraca na medycynę. Pokój zajmuje z kolegą Buławnikiem. Pomaga on Gajowcowi w zbieraniu materiałów do napisania książki o Polsce. W pokoiku wynajmowanym poznaje Baryka Antoniego Lulka. Cieszy się on z każdej klęski Polski. Pewnego razu Lulek zabiera go na spotkanie partii. Tutaj Baryka sprzeciwia się i znienawidzony przez wszystkich opuszcza posiedzenie. W marcu Cezary spotyka się z Laura wyznaje jej swoją miłość i zarzuca jej to, że wyszła za mąż za człowieka niekochanego Laura tłumaczy się tym, że musiała ratować swoją reputacje. Pierwszego dnia przedwiośnia na ulice Warszawy wychodzi tłum bezrobotnych. Powodem demonstracji były wydarzenia w jednej z fabryk. Demonstracja ma za cel poparcie żądań robotników fabryki. Na czele tłumu kroczą jego ideowi przywódcy, wśród których znajdują się Lulek i Baryka.

Żeromski dostrzega potrzebę gruntowych zmian ale wskazuje Polakom na konieczność  zastanowienia się nad własną przyszłością najważniejsze jest nieuleganie żadnym doktrynom politycznym, kierowania się polską racją stanu, dobrem wszystkich polaków a nie tylko własnych grup społecznych.